Gródek – Czumów (7 km)

Wyznaczona została celem ukazania i upowszechniania ciekawostek przyrodniczych i historycznych występujących w Nadbużańskim Obszarze Chronionego Krajobrazu od Czumowa do Gródka. Tereny, przez które prowadzi ścieżka, obejmują ekosystemy nieleśne, wodne i szuwarowe. Właśnie ten obszar gminy Hrubieszów – najbardziej wartościowy pod względem florystycznym i faunistycznym - zaliczany jest do obiektów o najwyższej wartości w skali kraju. Do wyjątkowo cennych należy roślinność kserotermiczna porastająca zbocza doliny Bugu, stanowisko susła perełkowanego i ostoja ptactwa wodnego. Równie ważne w naszym dziedzictwie kulturowym jest X-wieczne grodzisko w Gródku i XIX-wieczny pałacyk w Czumowie.
 

Trasę ścieżki wyznacza siedem przystanków:    Przystanek 1 - Grodzisko w Gródku.    Przystanek 2 - Suseł perełkowany.    Przystanek 3 - Nadbużański Obszar Chronionego Krajobrazu.    Przystanek 4 - Błonia Nadbużańskie    Przystanek 5 - Bóbr europejski.    Przystanek 6 - Rzeka Bug.    Przystanek 7 - Pałacyk w Czumowie.

Przystanek 1 - Grodzisko w Gródku

Grodzisko w Gródku jest jednym z najstarszych na Zamojszczyźnie. To tutaj znajdował się gród Wołyń, wchodzący niegdyś w skład Grodów Czerwieńskich. Badania archeologiczne datują go już na VIII wiek, chociaż latopisy wspominają o nim dopiero od 990 roku. Wołynianie mieli tu jedno ze swoich centrów plemiennych. Stąd nazwa Wołyń rozpowszechniła się na Ruś a później Rzeczypospolitą. Gród stał na wzniesieniu otoczonym wokół mokradłami. Stanowił w ten sposób punkt strategiczny, który w owych czasach strzegł przeprawy przez Bug. Należy tu wspomnieć, że gród Wołyń leżał na szlaku z Kijowa do Małopolski. Na przełomie X i XI wieku należał do Rusi Kijowskiej, po zagarnięciu go w 981 roku przez kijowskiego księcia Włodzimierza. W 1018 roku zdobył go Bolesław Chrobry, podczas zwycięskiej wyprawy na Kijów. Po śmierci króla gród ponownie wrócił w ręce książąt ruskich. Ostatnie wzmianki o grodzie pochodzą z połowy XIII wieku i mówią o zniszczeniu go przez najazd Mongołów. Niewykluczone jest również, że władający wówczas Grodami Czerwieńskimi książęta halicko-włodzimierscy, zniszczyli własne umocnienia na rozkaz wodza tatarskiego. Potężne grodzisko, nazywane przez miejscową ludność Zamczyskiem, położone jest nad Huczwą. Jest to wspaniały punkt widokowy, z którego można dostrzec m.in. "Księżycową Mogiłę" - XI-wieczny kurhan, kryjący prawdopodobnie szczątki jakiegoś wodza.
 

Przystanek 2 - Suseł perełkowany

Suseł perełkowany jest to zwierzątko należące do rzędu gryzoni, rodziny wiewiórkowatych, o drobnej budowie ciała, z małymi uszami i krótkim, lekko puszystym ogonkiem. Futerko o jasnej barwie pokryte jest charakterystycznymi białymi prążkami - „perełkami”. Zamieszkuje półkulę północną - stepowe obszary Mołdawii, Ukrainy i europejskiej części Rosji. W Polsce występuje jedynie na części Wyżyny Lubelskiej, w kilku kurczących się koloniach w okolicach Hrubieszowa, Zamościa i Świdnika. Żyje na terenach o charakterze stepowym, zwykle są to ugory, pastwiska, miedze i inne nieużytki. Buduje liczne, rozgałęzione nory o głębokości ok. 1 m. Żywi się wieloma gatunkami roślin zielnych ale nie stroni również od roślin uprawnych. Raz w roku, od końca kwietnia do połowy maja, rodzi się 4-7 młodych, które wychodzą z nor pod koniec maja i na początku czerwca. W okresie letnim susły intensywnie żerują a przez to gromadzą zapasy tłuszczu na czas zimy. Pod koniec października, gdy temperatura otoczenia spada poniżej 10 C, zwierzęta te zapadają w sen zimowy, który trwa zwykle do połowy marca. W okresie powojennym kolonie susła na terenie południowo-wschodniej Lubelszczyzny były bardzo silne i liczyły ponad 140 stanowisk, na których występowało ok. 70 000 osobników. Od tamtego czasu obserwuje się stały regres populacji susła. W celu ratowania już bardzo nielicznych kolonii, w roku 2000 rozpoczęto realizację programu ochrony susła, polegającego przede wszystkim na: rekultywacji zdegradowanych pastwisk, organizacji wypasu i koszeń w celu poprawy warunków siedliskowych. Prace te prowadzone są w rezerwatach: „Hubale”, „Popówka”, „Wygon Grabowiecki”, „Suśle wzgórza”, oraz na użytku ekologicznym „Błonia Nadbużańskie” i stanowisku w okolicach Tyszowiec.
 

Przystanek 3 - Nadbużański Obszar Chronionego Krajobrazu

Nadbużański Obszar Chronionego Krajobrazu został utworzony na podstawie Rozporządzenia Wojewody Zamojskiego 20 stycznia 1997 roku. Całkowita powierzchnia Obszaru wynosi 11970 ha. Pod względem fizjograficznym obejmuje fragmenty dwóch mezoregionów: Grzędy Horodelskiej i Kotliny Hrubieszowskiej. Głównym celem utworzenia NOCHK jest poddanie pod ochronę wyróżniających się pod względem krajobrazowym terenów o zróżnicowanych ekosystemach. Najbardziej czytelnym elementem krajobrazu jest dolina Bugu i sama rzeka Bug, która na odcinku Kryłów - Horodło wyznacza wschodnią granicę Nadbużańskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Liczne i niepowtarzalne zakola, meandry koryta i naturalny charakter rzeki wpływają na jej wyjątkową wartość fizjograficzną i przyrodniczą. NOCHK jest terenem bardzo bogatym w gatunki roślin, z których wiele jest prawnie chronionych. Dogodne warunki do życia znalazło wiele gat. zwierząt np.: borsuk, lis, kuna, bóbr europejski, sarna. Licznie reprezentowane są ptaki związane ze środowiskiem wodnym. Na uwagę zasługuje również największa w tym regionie, kolonia czapli siwej „Czapliniec”, w miejscowości Kosmów. Miejsca o najwyższej wartości przyrodniczej objęte zostały różnego rodzaju formami ochrony. Na terenie Obszaru utworzono dwa użytki ekologiczne:
„Jezioro Kacapka” - pochodzenia krasowego, miejsce gniazdowania wielu gatunków ptaków.
„Błonia Nadbużańskie” - stanowisko susła perełkowanego, bobra europejskiego, żołny oraz żmijowca północnego (rośliny wpisanej do Polskiej Czerwonej Księgi Roślin).
Pomniki przyrody ożywionej reprezentowane są przez okazałe drzewa lub ich grupy oraz płaty roślinności stepowej.
Na tym terenie znajdują się parki podworskie wpisane do rejestru zabytków w: Hrebennem, Strzyżowie, Wieniawce, Moroczynie, Kryłowie, Kosmowie i Czumowie.
Tereny te mają również bardzo ciekawą historię, sięgającą 9-tysiąclecia p.n.e. o czym świadczą odkryte przez archeologów ślady obozowisk i narzędzia pozostawione przez społeczności łowiecko-zbierackie, ludy wczesnych kultur rolniczych a następnie Gotów.
 

Przystanek 4 - Błonia Nadbużańskie

Błonia Nadbużańskie to użytek ekologiczny o powierzchni 190,5 ha. Powstał na mocy Rozporządzenia Wojewody Zamojskiego z dnia 5 listopada 1997 r. (Dz. Urz. Woj. Zamojskiego Nr 33 poz. 169). Jest to obszar malowniczych łąk, pastwisk, gruntów ornych i nieużytków, urozmaiconych kępami drzew i zarośli, usytuowany na gruntach wsi Gródek i Czumów. Obejmuje on mozaikę siedlisk od mokrych po suche. Porośnięte są one przez fitocenozy wodne, szuwarowe, zarośla łęgowe, torfowiska niskie, łąki wilgotne, świeże pastwiska oraz zarośla i murawy kserotermiczne. Fitocenozy muraw występują w okolicach Gródka i Czumowa na stromych i nasłonecznionych stokach doliny Bugu. Swoim składem gatunkowym i fizjonomią nawiązują do stepów trawiastych lub kwietnych strefy lasostepu. Na terenie użytku ekologicznego rośnie około 700 gatunków roślin naczyniowych, w tym liczne gat. chronione, rzadkie i zagrożone. Wśród nich na uwagę zasługują: kosaciec bezlistny, arcydzięgiel litwor, łyszczec wiechowaty, ożota zwyczajna, pierwiosnek lekarski i szczodrzeniec zmienny.
 

Przystanek 5 - Bóbr europejski

Jest to największy europejski gryzoń o długości od 0,8-1 m i wadze do 30 kg. Jego ciało jest pokryte nieprzepuszczalnym wody futrem. Palce tylnej stopy połączone są błoną pławną. Grzbietowo-brzusznie spłaszczony ogon okryty łuskami służy w wodzie jako ster głębokościowy. W pobliżu narządów płciowych przekształcone gruczoły skórne wydzielają substancję o zapachu piżma, tzw. strój bobrowy (ceniony w dawnej medycynie). Bobry są zwierzętami ziemnowodnymi. Zamieszkują różne typy wód od małych potoków aż do jezior. Doskonale nurkują i pływają. Nad brzegami rzek kopią głębokie nory z wyjściem pod powierzchnią wody, a na podmokłych terenach budują żeremia (nadwodne domki z chrustu i mułu w postaci dużych kopców z komorą mieszkalną powyżej powierzchni wody). Bobry są zwierzętami roślinożernymi. Żywią się kruchą korą drzew, gałązkami, korzeniami i wodorostami. Aktywne są nocą i o zmierzchu. Przegradzają rzeki tamami utrzymującymi wysoki poziom wody. Żyją parami. Okres godowy odbywa się w lutym, pod powierzchnią wody. Po około stu dniach ciąży rodzi się najczęściej trójka młodych, która przebywa razem z rodzicami ponad rok. Gryzonie te osiągają wiek co najmniej 25 lat. Naturalnymi ich wrogami są wilki i rysie. Niestety, z powodu zmiany w środowisku życia i intensywnych polowań, populacja bobra w Polsce dramatycznie zmalała. Obecnie bóbr europejski znajduje się pod ścisłą ochroną, a podejmowane próby ponownego osiedlania bobrów i utrzymania ich jako części składowej naszej fauny odnoszą pełne sukcesy.
 

Przystanek 6 - Rzeka Bug

Jedna z nielicznych rzek w Europie o nieuregulowanym korycie i znikomej antropopresji. Jest to rzeka III rzędu (za pośrednictwem Narwi łączy się z Wisłą). Całkowita jej długość wynosi 772 km. Źródła rz. Bug znajdują się poza granicami Polski, w Gołogórach u stóp krawędzi Podola, na wysokości 311 m n.p.m. Na odcinku Kryłów - Horodło o długości 59, 5 km rzeka stanowi wschodnią granicę Nadbużańskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Urozmaicony pod względem budowy charakter dna Bugu jest nieustannie rzeźbiony przez nurt rzeczny, który wynosząc z dna piaski i substancje organiczne tworzy podwodne rowy i głęboczki. W miejscach ich występowania powstają silne zawirowania widoczne na powierzchni wody. Na tym odcinku rzeka silnie meandruje. Występują tu odcięte starorzecza wypełnione wodą. Bug jest rzeką o śnieżno-deszczowym ustroju zasilania, z wyraźnym wezbraniem roztopowym w kwietniu. Średni przepływ wody w rzece wynosi ok. 7,0 m3/s. W obrębie Nadbużańskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu do Bugu wpływają dwie rzeki Huczwa i Bukowa oraz dwa niewielkie cieki IV rzędu. W Bugu żyje wiele gatunków ryb, wśród których na uwagę zasługują: płoć, leszcz, karp, sum, kleń, okoń, ukleja i sandacz. Znalazły tu również dogodne warunki bytowe wydra i bóbr europejski. Okresowe wylewy rzeki determinują swoisty mikroklimat, wpływają na skład gatunkowy flory i tworzą doskonałe warunki bytowe dla licznie występującej tu fauny, wśród której wiele gatunków jest prawnie chronionych.
 

Przystanek 7 - Pałacyk w Czumowie

Obiekt, który został zaprojektowany przez dwóch architektów włoskich, wzniesiono dla Pohoreckich w II poł. XIX wieku. Trzy stulecia wstecz istniała tu strażnica nadbużańska - zameczek rycerski. To pozwoliło wykorzystać pozostałości dawnej baszty do uformowania obecnego pałacu. Teraz obiekt stanowi własność prywatną i adaptowany jest do celów turystyczno-wypoczynkowych. Zanim jednak do tego doszło pałacyk miał wielu użytkowników. W czasie I wojny światowej Austriacy założyli tutaj szpital polowy. Pożar wywołany działaniami bojowymi pozostawił po sobie wiele zniszczeń. Na początku II wojny światowej stacjonujący tu żołnierze radzieccy spalili wyposażenia wnętrz, zaś Niemcy okupujący później obiekt, zakładając placówkę graniczną, wycieli drzewa zasłaniające widok na Bug. Po zakończeniu działań wojennych pałacyk zajęto na strażnicę WOP. Później umieszczono w nim szkołę. Obecnie, dzięki gościnności właścicieli, jest miejscem, gdzie organizowane są m.in. imprezy krajoznawczo-turystyczne.