Dziekanów, gm. Hrubieszów, pow. Hrubieszów.

     Wieś położona we wschodniej części gminy Hrubieszów, w obrębie Grzędy Horodelskiej.
     Pierwsza historyczna wzmianka o Dziekanowie pochodzi z roku 1400, kiedy jest wymieniany w dokumencie erekcji parafii w Hrubieszowie. Wówczas dzierżawca królewskiego folwarku miał płacić proboszczowi z Hrubieszowa dziesięcinę snopkową.
     Przed 1472 rokiem Mikołaj Zbrożek z Żernik otrzymał królewski zapis na Diakonowie.
     Od końca XIV-XVIII wieku wieś wchodziła w skład starostwa hrubieszowskiego. Rejestr poborowy z 1531 roku notował tu 4 i ¼ łana użytków i młyn o 1 kole. Według lustracji z 1564 roku we wsi było 17 kmieci na półłankach oraz 1 i ¼ łana pustego, 3 zagrodników, folwark, cerkiew, młyn, karczma, browar i słodownia. W 1578 roku starostą hrubieszowskim był Andrzej Łęczyński, wojewoda bełski, który posiadał tu 4 łany użytków, 10 zagrodników z ziemią, 1 zagrodnika bez ziemi, 1 włóczęgę, 2 komorników z bydłem i 5 ubogich. W 1627 roku lustracja notowała we wsi 16 kmieci, natomiast w 1665 roku 1 zagrodnika i 3 komorników, młynarza z zagrodą, staw oraz dwóch wybrańców: Romana Podkowicza i Gabriela Łakiewskiego.
     Data erekcji cerkwi w Dziekanowie nie jest znana. Przypuszczalnie nastąpiło to w XVII wieku. W 1760 roku była tu drewniana cerkiew parafialna p. w Opieki NMP.
     Nową cerkiew zbudowano w 1769 roku. W XIX wieku do parafii należała cerkiew filialna w Szpikołosach. W 1840 roku w skład unickiej parafii wchodziły: Dziekanów, Szpikołosy i Moroczyn. Liczyła ona wówczas 667 parafian. Tutejszą cerkiew rozebrano w 1938 roku. Pierwotnie wokół cerkwi istniał cmentarz grzebalny. W 1 poł. XIX wieku założono we wsi nowy cmentarz, jako kontynuację cmentarza przycerkiewnego. Był on użytkowany początkowo przez unitów, następnie w latach 1875-1945 przez prawosłownych, a po dłuższej przerwie, od lat 80-tych przez wiernych rzymsko-katolickich.
     Dziekanów pozostał częścią starostwa hrubieszowskiego od 1799 roku, kiedy rząd austriacki zamienił ją z Ignacym Cetnerem, wojewodą bełskim z zamian za dobra solne. W 1800 roku ks. Stanisław Staszic odkupił za 700 tys. zł od Cetnera dobra, a 11 kwietnia 1816 roku zawarł z chłopami kontrakt, mocą którego uwolnił ich od pańszczyzny i wydzierżawił ziemię w ramach utworzonego przez siebie Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego.
     W 1822 roku Stanisław Staszic dokonał zamiany kontraktu na wieczystą darowiznę uwłaszczając w ten sposób chłopów w TRH. Towarzystwo składowało się obok Brodzicy z wójtostwa hrubieszowskiego i 17-okolicznych wsi. A jego siedziba mieściła się w Dziekanowie. Towarzystwo to przetrwało do roku 1939. W Dziekanowie mieściła się siedziba władz Towarzystwa. Na czele władz stał prezes, który to urząd był dziedzicznym i należał do rodziny Grothusów. Pierwszym prezesem został Józef Grothus, który pełnił funkcję do 1828 roku, a po nim kolejno Krzysztof Grothus w latach 1828-185 u 5, Edmund Grothus w latach 1855-1871, i Gustaw Grothus w latach 1871-1885, który został w 1885r deportowany do guberni wołyńskiej. Później prezesów mianowały władze carskie.
     Około 1816 roku założono w Dziekanowie szkołę elementarną, która w latach 1851-65 była parafialną szkołą unicką. Przed 1915 r. istniała we wsi 1- klasowa szkoła początkowa.
     W roku 1822 wieś liczyła 48 domów, natomiast w 1864 roku 84 domy i 1354 morgi. Spis z 1827 roku notował Dziekanów w powiecie i parafii Hrubieszów. Liczył wówczas 52 domy i 397 mieszkańców. Źródła notują tu w 1 poł. XIX wieku dwie karczmy, które w 1845 roku uzyskały patent na dalsze prowadzenie wyszynku alkoholu.
W okresie międzywojennym w latach 1919-1932 Dziekanów był siedzibą gminy, jednak w 1932 r. gminę zlikwidowano, a jej obszar włączono do gminy Hrubieszów.
     Według spisu z 1921 roku wieś wraz z folwarkiem liczyła 70 domów i 529 mieszkańców, w tym 288 Ukraińców i 1 Żyd. W 1929 roku Gustaw Grothus posiadał tu 131 ha ziemi.
W 2002 roku Dziekanów liczył 577 mieszkańców.

Jolanta Szczepanik kl. II B
L.O. nr 2 w Hrubieszowie

2004-12-02