„ W mrokach przeszłości...”
 

Ewelina Serafin kl. II B
Liceum Ogólnokształcące nr 2
w Hrubieszowie
 

     Nie wiemy dokładnie kiedy nad Huczwą pojawił się pierwszy człowiek. Znaleziska narzędzi kamiennych w okolicach Hrubieszowa pochodzą już z paleolitu (ok. XI tysiąclecie p.n.e.)
     Na początku V tysiąclecia p.n.e. nad Huczwę przybywały ludy znad środkowego Dunaju. Ich kultura była zbliżona do kultury neolitu. Nazywała się ona kulturą ceramiki wstęgowej rytej. Ta śmieszna nazwa pochodzi od sposobu, jakim zdobili oni naczynia. Wykonywali je z gliny, wykorzystując do tego swoje umiejętności. Ozdabiali je falistymi liniami, skąd właśnie pochodzi nazwa kultury pierwszych ludzi na Ziemi Hrubieszowskiej.
     Wprowadzali oni w swoje życie nowe odkrycia. Wykonywali narzędzia z krzemienia i kamienia, stosowali nowe sposoby polowania zostawiając po sobie wiele śladów.

Siekiera i odłupki krzemienne z neolitu (Masłomęcz).

Ponad dwu metrowy kieł mamuta z Hrubieszowa-Podgórza.

Złota blaszka z głową gockiego wojownika w otoczeniu delfinów i ptasich głów (Masłomęcz).

      Następną kulturą, która objęła okolice Hrubieszowa była kultura ceramiki biało-malowanej inaczej zwana lubelsko-wołyńską, która występowała w IV tysiącleciu p.n.e. Jej nazwa pochodzi od wzorów, jakimi pokrywano naczynia za pomocą białej farby.
 

Grób kultury lubelsko-wołyńskiej ceramiki biało-malowanej z Gródka.
 

Typy naczyń pradziejowych i wczesnośredniowiecznych.

     Kultura ta charakteryzowała się ulepszeniem bytu ludzi, którzy zamieszkiwali okolice Hrubieszowa. Lepiej i łatwiej zdobywali oni pożywienie, zakładali chałupy a później nawet osady. Potrafili oni się również uchronić od zagrożenia, wykorzystując do tego odpowiednie narzędzia. Wykonywali je sami. Najczęściej materiałem, służącym do tego były kości. Po upolowaniu zwierzęcia pierwotni ludzie dzielili zdobycz na dwie części. Pierwszą było mięso, które nadawało się na spożycie zaś drugą były kości. To właśnie z nich wykonywane były różnego rodzaju narzędzia, które miały służyć do obrony. Jednym z nich były np. amulety ze zwierzęcych zębów.
      Z kulturą oraz sposobem życia tych ludzi wiąże się pojawianie się pierwszych grobów, których ślady zauważyć możemy w Gródku. Tam znajdują się cztery skupienia grobów, które inaczej możemy nazwać małymi cmentarzami. Skupiska grobów zazwyczaj znajdowały się w pobliżu chałup i były wyodrębnione w dany charakterystyczny sposób.
 

Wykopaliska na słynnym cmentarzysku gockim w Masłomęczu.
 

     Lepsze warunki życiowe posiadały grupy ludzi, którzy przybyli na nasze ziemie pod koniec IV tysiąclecia, przenosząc na nie kulturę pucharów lejkowatych. Jej nazwa pochodzi z lepionych naczyń, które wykonywane były w charakterystyczny sposób. Naczynia miały podłużny kształt i zakończone były lejkowato. Ludność ta doskonale znała tajniki obróbki poroża, kości oraz kamienia, który wiercili i szlifowali.
 

Naczynie kultury pucharów lejkowatych z Gródka z najstarszym wyobrażeniem konia.
 

Naczynie kultury pucharów lejkowatych z Gródka. Posiada ucho zdobione głowami baranów (najstarsza rzeźba w kotlinie).

Zbiór glinianych toporków, pochodzących z kultury pucharów lejkowatych.
 

     Posiadali również techniki ciesielskie oraz bardzo rozszerzona wiedzę budowlaną. Stawiali oni drewniane chaty posiadające ściany oblepione gliną. Ich doświadczenie budowlane wykorzystane zostało również do wytworzenia ogromnych spichlerzy, w których przechowywali zboże, pszenicę. Miały one kształt dzwonu oraz były ryte w glinianym podłożu.
     Pierwotni ludzie zwani kulturą pucharów lejkowatych zajmowali się hodowlą. Hodowali miedzy innymi bydło, trzodę chlewną, konie oraz woły. Posiadali umiejętność eksploatacji złóż krzemienia oraz miedzi. Za pozostałość po nich możemy uznać osady i siedliska oraz wiele pojedynczych atrybutów do codziennego użytku, które zostały znalezione w Gródku, Skibicach.
Miejsce tej kultury zajęła w III tysiącleciu kultura amfor kulistych. Jej nazwa, jak każdej dotychczasowej, wywodziła się z naczyń. Były one duże, miały kształt szerokiej bańki zaś zdobione były obrazkami zawierającymi jakieś sceny i odciskanymi za pomocą sznura.
 

Kościana szpila, srebrna zapina, sprzączka z brązu, szklane paciorki, gliniane przęśliki.

     Ludność zajmowała się bydłem a dokładniej jego wędrownym wypasem. Wraz z nowo przybyłą ludnością ze wschodu pojawiła się pierwsza hodowla koni oraz nowa umiejętność chowania zmarłych.
Hodowla koni przyniosła bardzo dobre skutki ludziom kultury mierzanowickiej. Posiadali one ulepszone techniki utrzymywania tych zwierząt, co umożliwiło im zawładnięcie ogromnymi obszarami Europy. Wpłynęło na to również przywiązanie do zwierzęcia, zapewnienie odpowiednich warunków oraz opieka sprawowana nad nim.
Pojawiła się również nowa technika chowania zmarłych. Byli oni chowani pod kurhanami. Były to stożkowe nasypy ziemne, często o konstrukcji drewnianej, kamiennej lub drewniano-kamiennej pokrytej ziemią, które kryły jeden lub więcej grobów ciałopalnych lub szkieletowych. Posiadały wysokość od około półtora do dwóch metrów i średnicę od 10 do 20 metrów.
 

Wczesnochrześcijański pochówek z Czerniczyna.
 

     Koczownicy posiadali zdolność do wytwarzanie potrzebnych im narzędzi. Do obrony oraz polowania używali własnoręcznie wykonanych łuków oraz kamiennych toporów bojowych, przybierających kształt indiańskich łodzi.
Ludność ta przyczyniła się do powstania nowej kultury zwanej strzyżowską, której pozostałości możemy znaleźć w Nieledwi, Strzyżowie, Husynnem, Hrubieszowie, Podgórzu, Gródku. W kulturze tej szczególnie zwrócono uwagę na naczynia i narzędzia oraz przedmioty codziennego użytku. Te pierwsze pokrywane były ornamentem, wykonywanym z odciskanego sznura. Ozdabiały je obrazki oraz sceny z życia codziennego ludzi.
 

     Powstały również nowe narzędzie jak np. siekiery oraz sierpy. Były one ogromne wykonywane najczęściej z krzemienia. Pojawiły się również pierwsze wyroby szklane w postaci naszyjników, bransoletek, spinek, ozdób, wykonywanych z miedzi i brązu.
     Bardzo ważnym wydarzeniem był wstęp epoki brązu na ziemie hrubieszowskie. Nastąpiło to w XVII w p.n.e. Kroniki pozostawiły bardzo mało wiadomości na jego temat. Ślady epoki brązu możemy dostrzec w Gródku, Łuszczowie, Strzyżowie, Hrubieszów-Podgórze, Werbkowice-Kotorów.
     Kolejna kulturą była kultura zwana pomorską. Wprowadziła ją w III w p.n.e. ludność z północy, trudniąca się hodowlą. Jej śladem jest cmentarzysko z Gródka oraz naszyjniki z brązu i inna kamienna biżuteria.
I w p.n.e. wprowadziła kulturę zarubiniecką, wprowadzoną przez ludność ze wschodu. Trwała ona około 2 wieki i pozostawiła po sobie znaki solarne, wielkie szpile i fibule z brązu.
     Po kulturze przeworskiej pozostało bardzo wiele grobów, które są skutkiem walk stoczonych przez Gotów z Wandalami w celu opanowania południowo-wschodniej Europy.
     Pozostawili oni po sobie cmentarzyska z Góry Grabowiec, Obrowca, Werbkowic-Kotorowa, Wronowic-Paprzycy, Przewodowa, Podlodowa.
     Pod koniec II w obszar te zajęła ludność wielbarkiej i rozpoczął się okres największego znaczenia politycznego oraz ekonomicznego tego obszaru, który stał się przez pewien okres stolicą barbarzyńskiego świata.
     Goci byli ludnością, która pozostawiła po sobie bardzo wiele śladów. Można do nich zaliczyć wyobrażenie o ludzkich twarzach, które ukazywane były na blachach z odciśniętymi głowami, np. „twarz mężczyzny” znaleziona w Gródku oraz twarz odciśnięta na złotej blasze w otoczeniu ptaków(Masłomęcz). Śladami są również: naczynia z żelaza, duża liczba cmentarzysk oraz osad. Głównymi skupiskami osad były: Gródek, Hrubieszów-Podgórze, Strzyżów, Moroczyn, Kosmów, Podhorców. Centralną pozycję zajmował Masłomęcz.
 

Gocka rodzina
 

Zrekonstruowana twarz gockiej kobiety z Gródka.
 

     Z badania cmentarzysk masłomęckich wynika wyodrębnienie tak zwanej grupy masłomęckiej, która wyróżniała się obrządkiem pogrzebowym preferującym birytualizm .
Na przełomie III-IV na obszarze okolic Hrubieszowa powstała duża liczba ogromnych domów o powierzchni ok. 200 m2.

Złoto Gotów.
 

     Za czasów kultury masłomęckiej miał rozwój cmentarzy. Charakteryzował je porządek grzebania zmarłych. Później zaczęły powstawać małe cmentarze rodowe w Moroczynie, Gródku oraz Antonówce a jeszcze później cmentarze charakteryzujące się pojedynczymi, bogatymi pochówkami w komorach grobowych w Werbkowicach-Kotorowie.
     Około IV w miało miejsce rozrzedzenie osadnictwa w Kotlinie Hrubieszowskiej. Spowodowało to odpływ ludności gockiej, którego przyczyną było zagrożenie huńskie, wypadki polityczne oraz intensywna kolonizacja Grzędy Sokalskiej.
     Najazdy Hunów fatalnie wpłynęły na ludność hrubieszowską i okolic. Trwały one do połowy V w. Spowodowały one ogromne spustoszenia tych okolic oraz pogorszenie warunków bytu mieszkańców. Rozgrabianie ziem miało początki w 375 r., pociągało ono za sobą negatywne skutki po części już wyżej wymienione. Jednym z nich, szczególnym było spustoszenie i ogromny odpływ ludności.
      Pozostało bardzo wiele śladów po czasach tak okrutnych i raniących okolice Hrubieszowa. Jednym z nich jest np. skarb z Metelina. Było to znalezisko, którego najmłodszym elementem był solidus Teodozjusza II. Kolejnymi są bogato zdobione(głowami ziwerzęcymi) sprzączki do pasów, powlekane złotą folią. W okolicach Gródka, Masłomęcza, Stafankowic, Uśmierza) odnaleziono również masywne, duże zawieszki w kształcie litery „S”. Były to unikatowe formy (stworzone przez ludzi pierwotnych), które posiadały na swoich zakończeniach podobizny i wyobrażenia głów smoków oraz sylwetki innych postaci.
 

Kolekcja grzebieni z okresu rzymskiego.
 

Przęśliki gliniane obciążające wrzeciona.

     Naszyjniki, grzebień kościany, fałszywa moneta rzymska, amulety, fibula z brązu (grób gocki w Gródku).
 

Pierwsi osadnicy słowiańscy pojawili się na ziemiach hrubieszowskich na schyłku V-VI w. W tym okresie odnaleźć można bardzo wiele zabytków pochodzenia awarskiego. Powodem tego były bliskie kontakty utrzymywane między Słowianami a Awarami. Znaleziono również ślady zamieszkiwania Słowian, np. półziemianka ze Świerszczowa, relikty, osady, rodowe zagrody, cmentarzyska. Awarowie był to lud koczowniczy przybyły w VI w. z Azji nad Dunaj. W czasie tym również miało miejsce zniszczenie grodziska należącego do Słowian. Miało to miejsce w VI wieku a dokładniej w jego drugiej połowie, w miejscowości Zimne.
     Przełom IX-X w. był okresem wielkiego rozwoju wewnętrznego na ziemiach Kotliny Hrubieszowskiej. W czasie tym powstało wiele grodów, osad. Największy rozwój nastąpił w okolicach Mircza, Kryłowa, Kosmowa, Masłomęcza-Abisymi. Bardzo ważna role odgrywał handel, w którym płacono się monetami arabskimi, ruskimi i tatarskimi. Rozwinęła się również religia oraz wierzenia ludzi, zamieszkujących ziemie hrubieszowskie. Głównym ośrodkiem religijnym był Gródek.

Wykopaliska w gockiej osadzie z III-IV w.
 

     Dzięki wyżej wymienionym przyczynom i okolicznościom Kotlina Hrubieszowska stała się centrum rozwoju kultury.
 

Sztylet miedziany (Ślipcze).
 

Naszyjnik z brązu- kultura łużycka w Modryńcu.
 

     Niestety w okresie X i XII wieku obszar ten znalazł się pod panowaniem państwa ruskiego przez około trzy wieki. Jego przyczyną były stałe najazdy Rusinów, którzy wysiedlali ziemie hrubieszowskie zaś osadzali tam kolonistów.
Na przełomie XII i XIII wieku pojawiła się już pierwsza osada z dworem myśliwskim, który należał do księcia Daniela Halickiego. Był on też władcą ziem w okolicach Hrubieszowa.
     Nazwa Hrubieszów pochodzi od nazwy Rubieszów. Tak bowiem nazywała się królewska wieś w Ziemi Chełmskiej, która w 1400 roku otrzymała prawa miejskie, nadane przez króla Władysława Jagiełło.
     Rubieszów jako Hrubieszów pojawia się dopiero po pierwszym rozbiorze Polski w wizytacjach kanonicznych. Chociaż została już ustalona nowa nazwa to jednak niektóre dokumenty pozostawały przy starszej wersji, np. dokumenty Staszica. Chociaż wyraźnym odstępstwem od tej pisowni jest napis na dzwonie kościelnym, który pochodzi z pierwszej połowy XVIII wieku: „BM. V Cultum Ad Majorem Dei Gloriam Haea Campana constructa est ex prowidencia Divina per varios benfactores Anno Dni 1749 die 4 iulii ecclesie Hrubiesoviensi ordinis sancti Dominiki dedicata”.
W 1749 roku na stałe ustala się pisownia nazwy Hrubieszów.


Bibliografia:
1.Wiatrowski Antoni, Dzieje Hrubieszowa w świetle źródeł, dokumentów i zabytków historycznych, 1957.
2. Jadczak Stanisław, Hrubieszów i powiat hrubieszowski 1400-200, Lublin 2000.
3. Jadczak Stanisław, Jaworski Grzegorz, Hrubieszów, Wydawca: Express Press.
4. Jadczak Stanisław, Rocznik Hrubieszowski tom 1/2001, Hrubieszów, Lublin 2001.
5. Kokowski Andrzej, Ślady przeszłości.
6. Jadczak Stanisław, Hrubieszów Kalendarium 1400-2000.
7. Łukiewicz Kazimierz, Hrubieszowskie zabytki.
8. Kawałko Bogdan, Dziś i jutro miasta.
9. Zamojski Kwartalnik Kulturalny.
10. Biuletyny.

2004-12-02