|
1.
INFORMACJE OGÓLNE
Hrubieszów jest najdalej wysuniętym na wschód miastem
Polski (24008`E) i leży w odległości 120 km od Lublina i 50 km od
Zamościa. Miasto położone jest nad rzeką Huczwą (dopływ Bugu) w odległości
5 km od granicy z Ukrainą. Zanim w 1255 kronikarz wymienił Hrubieszów po
raz pierwszy, ziemia hrubieszowska miała już za sobą rozległe wieki
bujnego życia, którego dowodem są liczne wykopaliska w Gródku, Masłomęczu,
Strzyżowie, Raciborowicach i Sahryniu.
Paweł Jasiennica w swojej Archeologii na wyrywki pisał: „Spodziewano się,
że na tym wzgórzu nastąpi spotkanie z wczesnym Średniowieczem. Tymczasem
żółtawe lessy kryły niespodziankę. To nie za Mieszka I, ani nawet za
Popiela, lecz w epoce Hammurabiego zaczepiła się o ten płaskowyż
historia”. Tu właśnie zetknięto się ze śladami plemion starożytnych,
którym dano nazwyod podhrubieszowskich miejscowości, np. grupa
czerniczyńska, grupa masłomęcka (III-V w n.e). Historia darząc bogactwem
dziejów region zaciera ślady wcześniejszych wydarzeń. Pożary, zaraza,
Szwedzi, Kozacy, zabory i okupanci coraz doprowadzali region do upadku.
Jednakże największy rozkwit regiony przypadł na okres panowania Władysława
Jagiełły, Kazimierza Jagielończyka i złote czasy zygmuntowskie. Ostatni
okres pomyślnego rozwoju przypadł na minione lata 70-te. Od XIV w powstało
tu wiele miast królewskich: Dubienka (1588), Grabowiec (1394), Horodło,
Hrubieszów (1400) i Teratyn (XV w) oraz szlacheckich: Gozdów, Kryłów,
Uchanie.
Hrubieszów należał do szeregu miast często odwiedzanych przez królów. Król
Władysław Jagiełło spotkał się tu z księciem Witoldem, Kazimierz
Jagielończyk uczestniczył sesjach sądu ziemskiego, a wolny czas spędzali:
Zygmunt III August, Stanisław August Poniatowski i Jan III Sobieski.
Miasto Hrubieszów miało swoje karty w kronice Janka z Czarnkowa, Jana
Długosza i innych.
W 1801 dobra hrubieszowskie nabył Stanisław Staszic, prawdopodobnie już ze
sprecyzowanym zamiarem powołania do życia Towarzystwa Regionalnego
Hrubieszowskiego, do czego doszło w 1816. Hrubieszowska tradycja mówi o
znacznym udziale w powstaniu 1831 roku, np. w Kryłowie Bug przekraczał
gen. Dwernicki z oddziałem. W 1861 powiat nasz był świadkiem licznych
wystąpień przeciwko pańszczyźnie, a wcześniej dała znać o sobie
działalność księdza Ściegiennego. Znacznie później, bo 1920 w Hrubieszowie
został rozmieszczony sztab I Armii Konnej Siemiona Budionnego. W
Hrubieszowie konspiracja została zapoczątkowana przez oficerów i
podoficerów II pułku Strzelców Konnych. Wsławił się on pod Kamieńskiem i z
niego wywodził się walczący od połowy 1940 roku mjr H. Dobrzański „Hubal”.
Powiat hrubieszowski jest jednym z obwodów Inspektoratu Zamojskiego Armii
Krajowej. Ludność była nękana wysiedleniami, roztrzelaniami i zsyłkami. W
latach 1942-44 istniał tzw. terror ukraiński. Miały miejsce nieludzkie
mordy z których duży procent ofiar stanowiły dzieci. Do takich sytuacji
należała śmierć bliskich krewnych Marii Skłodowskiej-Curie, którzy zostali
zamordowani podczas przewożenia leków. Odwetem za rzeźnie była likwidacja
baz ukraińskich w Bereściu i Sahryniu. Hrubieszowiacy walczyli na
wszystkich frontach, kmdr por. Bogusław Krawczyk był dowódcą okrętu
podwodnego „Wilk”. Po wojnie region dzwignął się ze zniszczeń i zmienił
swój wygląd. W powiecie powstało 22 PGR-y, 20 rolniczych spółdzielni
produkcyjnych i 220 kółek rolniczych. Wybudowano 400 km dróg bitych,
powstało 60 mniejszych i większych zakładów przemysłowych zatrudniających
ponad 3000 osób. Szczególne osiągnięcia były w dziedzinie oświaty i
kultury.
Region hrubieszowski ukształtowany zmieniającymi się
granicami dawnego powiatu (1810,1845,1918,1951) rozłożył się na pograniczu
Wyżyny Lubelskiej i Wołyńskiej oraz Polesia Lubelskiego, a na południu
kilkukilometrowym odcinkiem dotyka Pobuża. Ukształtowanie
geograficzno-fizyczne terenu nie jest jednolite i wyróżniamy kilka
jednostek geograficznych:
• Grzęda Sokalska – od południowego krańca po Mołożów, Witków, Dołhobyczów
• Padół Zamojski – od powyższej linii na północ po Miączyn, Werbkowice,
Obrowiec, Teptiuków
• granica Działów Grabowieckich i Grzędy Horodelskiej w pobliżu Uchań,
Obrowca
Podział na mikroregiony geograficzne sugeruje zróżnicowanie regionu pod
względem ukształtowania, a najciekawiej się prezentują krajobrazowo:
Grzęda Sokalska i Działy Grabowieckie. Obserwujemy tam liczne fałdy,
wzniesienia dochodzące do 300m i wąwozy. Region leży w dorzeczu Huczwy
która ma
92 km długości, średnia szerokość jej to ok. 20 m. Huczwa opasuje miasto
dwoma ramionami, a ponad 60 innych miejscowości jest z nią związanych.
Przed wojną zaczęto regulację rzeki (przy której zatrudniano głównie
więźniów), lecz pomimo tego, aż po lata 60-te Huczwa prezentowała się jako
rzeka całkowicie dzika, rozlewająca się corocznie w okresie wiosennych
roztopów. Znaczne efekty uzyskano po wojnie, kiedy na znacznych
długościach wyprostowano koryto rzeki i zmeliorowano ponad 15tyś.ha
gruntów ornych, pastwisk i nieużytków. W Przewodniku XII Ogólnopolskiego
Zjazdu Polskiego Towarzystwa Geograficznego Józef Wojtanowicz podkreślił,
że na zanieczyszczenie rzeki i małą ilość tlenu w wodzie najbardziej
wpływają cukrownie w Werbkowicach i Wożuczynie.
Klimat naszego regionu ma cechy kontynentalne. Duża
ilość słonecznych i upalnych dni w lecie i chłodne i czasami srogie, lecz
bez nadmiaru śnieg zimy. Złote jesienie, ulewne deszcze są tu każdego
roku, lecz deszcze ciągłe są tu rzadkością. W ostatnich latach warunki
klimatyczne stwarzały rolnikom wiele kłopotów. Użytki rolne zajmują
20,6tyś.ha, a 95% gruntów ornych to czarnoziemy I i II klasy bonitacyjnej.
Pozostałe to: tereny torfowe – 15%, piaski – 7%, rędziny – 8%, mady i
bielice – 3%.Wysoka jakość gleb i zużywanie znacznych ilości nawozów
sztucznych warunkują wysokie plony zbórz (w latach urodzaju – do 34 q/ha).
Dominują uprawy pszenicy, buraków cukrowych, ziemniaków i rzepaku.
Systematycznie wzrasta powierzchnia towarowych sadów jabłoniowych,
plantacji chmielu, czarnej porzeczki i upraw warzyw. Ok.93% powierzchni
użytków rolniczych gminy to własność rolników indywidualnych, a ogólnie w
rolnictwie jest zatrudnionych około 6,9 tyś. osób.
Hrubieszowski krajobraz nosi wybitne piętno ludzkiej działalności,
najlepszym przykładem jest stan lasów. Niegdyś rozległe i nieprzebyte,
obecnie zajmują jedynie 15% powierzchni regionu (z czego 2/3 jego
północnej części). Do większych zwartych masywów lasów należą te
znajdujące się w trójkącie
Dubienka – Raciborowice – Horodło. Łączna powierzchnia lasów to ponad
21tyś.ha z wyraźną dominacją lasów młodych.
2. BUDOWA GEOLOGICZNA
Obszar leży w obrębie struktury podlasko-lubelskiej,
jednostki stanowiącej część składową zewnętrznej strefy platformy
wschodnioeuropejskiej. Najgłębsze podłoże reprezentują tutaj skały
metamorficzne i krystaliczne, przefałdowane i potrzaskane w okresie
prekambryjskich cyklów górotwórczych. W młodszym paleozoiku strefa
zewnętrzna platformy wschodnioeuropejskiej podlegała ruchom
rozłamowo-bryłowym związanym z fazą bretońską orogenezy hercyńskiej.
Miasto Hrubieszów jest położone na linii uskoku włodzimierskiego
przebiegającego w strefie południowej krawędzi Grzędy Horodelskiej. Uskok
ten rozdziela dwie jednostki strukturalne: zrąb kumowski i obniżenie
terebińskie, a jego amplituda przy zarzuconym skrzydle południowym wynosi
500 m. Bezpośrednio nad karbonem jest seria skał mezozoicznych
reprezentowanych przez górną kredę. Miąższość osadów kredy wynosi
400-500m.Na tym terenie skały kredowe są odsłonięte przy ujściu Huczwy do
Bugu. Strop utworów kredowych charakteryzuje się urozmaiconą morfologią
wynikającą z przebiegu kopalnej doliny Huczwy. Rzeźba paleogeńska tworzyła
się przy udziale wietrzenia chemicznego i denudacji. W tym okresie
zarysowały się pierwsze kontury wielkich form współczesnej rzeźby: Grzęda
Horodelska i Kotlina Hrubieszowska. Krótka transgresja płytkiego morza w
dolnym oligocenie nie pozostawiła na tym obszarze żadnych osadów. W
pliocenie powstała kopalna pradolina dolnej Huczwy.
Jest ona wypełniona utworami czwartorzędowymi, a do najstarszych należą:
piaski i żwiry eoplejstoceńskie i mezoplejstoceńskie. Zlodowacenie
Krakowskie objęło całość terenu. Do najstarszych utworów plejstoceńskich
zalicza się: żółte, brązowe, szare mułki i iły. Pierwsza połowa
interglacjału wielkiego zaznaczyła się intensywną erozją rzeczną dzięki
której Huczwa wcięła się ok.30m poniżej dna doliny. Natomiast druga połowa
interglacjału była okresem sedymentacji rzecznej. Osadami zostało
wypełnione całe wnętrze Kotliny Hrubieszowskiej. Zlodowacenie
Środkowopolskie nie objęło naszego terenu, ale Kotlina Hrubieszowska i
Grzęda Horodelska znalazły się w strefie klimatu peryglacjalengo. W
dorzeczu Huczwy osadziły się też lessy subborealne i awialne. Z początkiem
holocenu rozpoczęło się formowanie współczesnej sieci dolin rzecznych,
które dokonywały się drogą rozcinania plejstoceńskich den akumulacyjnych.
3. UKSZTAŁTOWANIE TERENU
Kotlina Hrubieszowska stanowi obniżenie denudacyjne
położone w obrębie marglii i miękkich wapieni marglistych. Najniższa część
kotliny (ok.180 m n.p.m) to dolina dolnej Huczwy. Krawędź współczesnej
doliny rzeki jest miejscami bardzo stroma lecz czasami też rozmyta i
nieczytelna. Rzeka dzieli obszar na dwie części różniące się pod względem
urzeźbienia. Na południe od rzeki wznosi się łagodnie osiągając maksymalną
wysokość 204 m n.p.m. a na północ od koryta teren wznosi się wyraźnie
przechodząc w Grzędę Horodelską (najwyższa część obszaru 220 m n.p.m.).
Niemal całą powierzchnię terenu, za wyjątkiem den dolnych, pokrywają lessy
o znacznej miąższości. Ich grubość w Grzędzie Horodelskiej dochodzi do 30
m. Charakterystyczną cechą terenu jest wyraźny brak młodych rozcięć
erozyjnych (mała średnica ziaren i duża zawartość węglanów 10-13% są
przyczynami silnej spoistości lessów, a w efekcie niższej jej podatności
na erozję).
Zasadniczymi elementami rzeźby są plejstoceńskie i holoceńskie równiny
terasowe, powstałe jako wynik następujących po sobie cyklów erozji i
akumulacji rzecznej. Według Doleckiego w okolicach Hrubieszowa można
wyróżnić aż 5 teras rzecznych: 3 nadzalewowe i 2 zalewowe.
4. KLIMAT
Obszar Kotliny Hrubieszowskiej i Grzędy Horodelskiej
leży w obrębie dzielnicy klimatycznej lubelsko-chełmskiej. Klimat wykazuje
dużą zmienność, pozostająć w zasięgu ścierania się cech klimatu morskiego
i kontynentalnego. Zmienność ta jest związana z masami powietrza o różnych
właściwościach. Najczęściej występują tu masy powietrza polarno-morskiego
i polarno-kontynentalnego – 90% Średnia częstość występowania powietrza
arktycznego to 7,3% a tropikalnego- 2%.
Masy polarno-morskie napływają w miesiącach letnich (lipiec) przynosząc
ochłodzenie, a odwilże i śnieg zimą. Częstość występowania powietrza
polarno-kontynentalnego największa jest w marcu (50,3%) i listopadzie
(40%) w zimie przynosząc pogodę mroźną bez opadów, a w lecie słoneczną i
suchą. Zgodnie z pomiarami stacji meteorologicznej w Zamościu, na terenie
przeważają wiatry z kierunków: SW,W,NW a najrzadszymi są te z południa.
Średnia prędkość wiatru to ok. 3 m/s, a stopień zachmurzenia należy do
najniższych w kraju. Średnie roczne zachmurzenie wynosi ok.61%. Liczba dni
pogodnych to 52, a pochmurnych 138. Wpływ kontynentalnych mas powietrza
zaznacza się w rozkładzie opadów i polega na przewadze opadów letnich nad
zimowymi
(383 mm-209mm). W pobliżu Hrubieszowa przebiega jeden z trzech szlaków
gradowych, co wpływa na liczbę dni z gradem (4 rocznie). Jeżeli bierzemy
pod uwagę pokrywę śnieżną to zalega ona 65 dni.
5. POKRYWA GLEBOWA
Przeważająca część terenu to gleby wytworzone z lessów:
czarnoziemy i gleby brunatne. Pozostałe to gleby hydrogeniczne: mady,
gleby mułowo-torfowe, torfowe, murszowo-torfowe. Hrubieszowskie
czarnoziemy stanowią kompleks północny tzw.czarnoziemów
hrubiesowsko-tomaszowskich. Powstały one jako efekt warunków
hydrogeologicznych istniejących w przeszłości na fragmentach pokrywy
lessowej. Występowanie czarnoziemów uwarunkowane jest morfologią terenu,
rozprzestrzeniają się głównie na płaskich lub słabo pofałdowanych terasach
nadzalewowych. Czarnoziemy charakteryzują się odczynem słabo kwaśnym, dużą
miąższością poziomu próchniczego (50-60 cm) i znaczną zawartością
próchnicy (2-3%). Degradację naturalną przyśpieszają dodatkowo niewłaściwe
zabiegi agrotechniczne i zaniedbanie w nawożeniu, skutkiem procesów
erozyjnych jest zastąpienie czarnoziemów na terasach o większych spadkach
glebami brunatnymi.
Gleby brunatne mają odczyn słabo kwaśny lub obojętny, zbliżoną do
czarnoziemów zawartość próchnicy lecz inną miąższość poziomu próchniczego.
Czarnoziemy i brunatne tworzą kompleks gleb ornych pszennych bardzo
dobrych i dorodnych. Dolinę Huczwy, aż do ujścia wypełniają mady średnie i
ciężkie. W południowo-zachodniej części doliny małą powierzchnię zajmują
gleby mułowo-torfowe, a wokół wzgórza lessowego są gleby torfowe i
murszowo-torfowe.
6. SZATA ROŚLINNA
Według podziału geobotanicznego Polski Matuszkiewicza
Hrubieszów i jego region leży w prowincji środkowoeuropejskiej, dziale
wołyńskim, krainie zachodniowołyńskiej, okręgu hrubieszowskim.
Region ten charakteryzuje się występowaniem w tutejszych lasach niemal
jednogatunkowych dębów z bardzo entroficznym runem grądowym. W przeszłości
obszar ten stanowił strefę przejściową między laso-stepem i stepem.
Roślinność przywędrowała tu w okresie ostatniego zlodowacenia.
Pozostałością tego okresu jest występowanie na skłonach doliny Bugu
reliktowych zbiorowisk stepowych, np. jedyne w Polsce stanowisko
szczodrzeńca zmiennego. Obecny obraz szaty roślinnej na tym obszarze
wynika z oddziaływania warunków środowiska fizyczno-geograficznego jak i
wpływów wynikających bezpośrednio i pośrednio z działalności człowieka.
Duży wpływ klimatu kontynentalnego uwidacznia się poprzez występowanie
gatunków granicznych. Na 146 gatunków mających granicę na obszarze okręgu
hrubieszowskiego, aż 113 to przedstawiciele flory kontynentalnej (gatunki
mające granicę na N,NW i W) i tylko 26 gatunków reprezentuje florę strefy
atlantyckiej (gatunki mające granicę na S,SE i E).
W wyniku działalności człowieka większa część terenu pozbawiona została
cech naturalnych, wyżej położone powierzchnie zostały zamienione na pola
orne, które porastają rośliny uprawne. Siedliskiem najbardziej zbliżonym
do warunków naturalnych są łąki i pastwiska. Dominującą roślinnością są
turzyce i trzciny.
7. WODY PŁYNĄCE
Huczwa jest rzeką IV rzędu, lewym dopływem środkowego
Bugu. Rzeka bierze swój początek w okolicach Podhorzec, w południowej
części Grzędy Sokalskiej. W odcinku źródłowym i środkowym Huczwa płynie z
południowego zachodu na północny wschód, a w dolnym przyjmuje kierunek
równoleżnikowy (wschód-zachód). Obszar zasilania Huczwy obejmuje 1563 km2.
Rzeka ta reprezentuje ustrój złożony – śnieżno-deszczowy w którym maksimum
odpływu przypada na miesiąc marzec. Na wysokości Hrubieszowa Huczwa
rozdziela się i opływa centrum dwiema odnogami. Lewa odnoga jest głównym i
naturalnym korytem. Prawa odnoga ma długość 2,17 km omija miasto i łączy
się z lewą na
7 km. W latach 60-tych rzeka została uregulowana. Jej górny odcinek został
wyprostowany i skrócony i jest zwany Kanałem Ulgi.
Huczwa charakteryzuje się dużym wcięciem w podłoże od 1,5 do 2,5 m,
wynikającym ze wzmożonej erozji dennej która nastąpiła w wyniku
zlikwidowania młynów wodnych po 1945 roku. 400 m poniżej połączenia się
obu odnóg rzeki od strony południowej do Huczwy wpływa ciek bez nazwy.
Jego długość to 300 m a szerokość 1 m. Poza wymienionym ciekiem nie ma
innych naturalnych dopływów Huczwy.
8. ROWY MELIORACYJNE
Znaczenie wcięcia Huczwy w podłoże spowodowało
przesuszenie przyległych do rzeki użytków zielonych. W celu poprawienia
stosunków wilgotnościowych w glebie, zamierzano wykonać meliorację
nawadniająco-odwadniającą. W ramach melioracji szczegółowych „Dolna
Huczwa”, odwodniono i nawodniono podsąkowo łąki rowami otwartymi o
głębokości 0,8 m na obszarze 454 ha. Odwodniono rowami użytki zielone i
przyległe pola orne na obszarze 187 ha, odwodniono pastwiska przy pomocy
drenowania na powierzchni 8 ha, wyrównano stare potorfia, zagospodarowano
pomelioracyjnie 750 ha. Obecnie większość rowów nie spełnia swojej roli.
Są one wypłycone lub zarośnięte a stanowiska pod pompy uległy zniszczeniu.
Rowy wypełniają się wodą podczas wiosennych wylewów rzeki. W 1991 roku
wyłączono z użytkowania część urządzeń melioracyjnych.
9. WODY STOJĄCE
Około 600 m poniżej rozłączenia się ramion Huczwy na
kanale Ulgi jest naturalne zagłębienie terenu wypełnione wodą. W 1989 roku
dokonano jej modernizacji, pogłębiono dno i przeniesiono brzegi. Obecnie
zbiornik tzw. małej retencji ma powierzchnię 1,1 ha, a objętość wody
znajdującej się tam to
21 672 m3. Zbiornik ten pełni funkcje głównie rekreacyjną, pomimo, że
napełniony jest wodą z Huczwy zakwalifikowaną jako III klasa czystości.
10. WODY PODZIEMNE
Na obszarze miasta są wody podziemne dwóch pięter
wodonośnych: czwartorzędowego i kredowego.
11. ZANIECZYSZCZENIE WÓD
Zanieczyszczenie wód powierzchniowych mają
cztery grupy ognisk: ścieki doprowadzane przez miejską oczyszczalnię
ścieków, zakłady przetwórstwa rolno-spożywczego, zakłady przemysłowe oraz
zakłady prowadzące inną działalność gospodarczą.
Rekordziści w zanieczyszczeniu Huczwy pod względem
ilości:
• PGK i M Oczyszczalnia Ścieków w Hrubieszowie – 1 226 850 m3/rok
• ZPOW „Nieledew” – 264 195 m3/rok
• Roztoczańska Spółdzielnia Mleczarska w Łaszczowie – 264 183 m3/rok
• Cukrownia „Werbkowice” – 155 299 m3/rok
• Inne: Cukrownia „Wożuczyn”, Gospodarstwo Rolne Zasobu Własności Skarbu
Państwa w Łaszczowie, Zakład Utylizacyjny w Tyszowcach, Okręgowa
Spółdzielnia Mleczarska w Komarowie
12. DEFINICJE:
Akumulacja – nagromadzanie osadów
Denudacja – procesy wietrzenia, erozji i ruchów masowych prowadzące do
niszczenia wyniosłości na powierzchni Ziemi
Erozja – niszczenie powierzchni przez czynniki zewnętrzne
Gleby aluwialne – gleby napływowe, powstałe z materiału naniesionego
przez cieki wodne
Gleby murszowe (mursze) – gleby powstałe z powierzchni odwodnionych
torfów (pobagienne)
Margiel – skała osadowa składająca się z węglanów wapnia lub magnezu i
minerałów ilastych
Mułek – luźna skała osadowa, analogiczna do piasku lecz o mniejszym
ziarnie
Terasy – płaskie stopnie w dolinie rzecznej
|